پنل دوم «نواحی نوآوری شهری – پارک‌های آینده»

پنل دوم کارگاه با عنوان «نواحی نوآوری شهری – پارک‌های آینده» با حضور جمعی از مدیران، صاحب‌نظران و فعالان حوزه پارک‌های علم و فناوری و نویسندگان فصول کتاب " برنامه‌ریزی و طراحی فضای کالبدی پارک‌های علم و فناوری و نواحی نوآوری: تخصصی برگزار شد. این نشست با هدف بررسی تحولات نسل‌های جدید پارک‌های علم و فناوری، نسبت آن‌ها با شهر، نقش فناوری‌های نوظهور در طراحی کالبدی و مدیریتی پارک‌ها، و الزامات حکمرانی و سیاست‌گذاری در این عرصه شکل گرفت.

گرداننده پنل:

دکتر علی معتمدزادگان (عضو هیأت مدیره انجمن علمی پارک‌های فناوری و سازمان‌های نوآوری ایران)

اعضای پنل:

•دکتر بهنام طالبی (رئیس هیأت مدیره انجمن علمی پارک‌های فناوری و سازمان‌های نوآوری ایران)

•دکتر معصومه خان احمدی (مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و توسعه فناوری وزارت علوم، تحقیقات و فناوری)

•دکتر مینا بیدار (دانش‌آموخته دکترای طراحی شهری و طراح پارک‌های فناوری و مناطق نوآوری)

۱. هویت منحصربه‌فرد پارک‌ها و نسبت آن‌ها با شهر

در ابتدای نشست، دکتر علی معتمدزادگان با تأکید بر این نکته که «هر پارک علم و فناوری دارای فینگرپرینت (اثر انگشت) و هویت منحصربه‌فرد خود است»، بیان کردند که پارک‌ها نباید به‌عنوان مجموعه‌هایی منفک و جزیره‌ای تلقی شوند، بلکه باید بخشی از بافت شهری باشند و در جامعه حل شوند. به اعتقاد ایشان، پارک‌های سنتی برای به‌روزرسانی و ارتقاء کارکرد خود ناگزیرند با شهر عجین شوند و در تعامل مستمر با محیط پیرامونی قرار گیرند.

ایشان تصریح کردند که نوع تعامل پارک با شرکت‌ها، مخاطبان و ذی‌نفعان، در شرایط استقرار شرکت در داخل پارک یا خارج از آن، متفاوت است. زمانی که شرکت‌ها از پارک خارج می‌شوند، میزان اثرگذاری مستقیم پارک بر آن‌ها کاهش می‌یابد؛ از این‌رو اگر پارک‌ها در سطح شهر گسترش یابند، ناگزیرند فرهنگ کاری و مدل عملیاتی خود را بازتعریف کنند تا همچنان نقش‌آفرین باقی بمانند.

۲. ضرورت «پوست‌اندازی» سازمانی و جهت تغییرات ساختاری

دکتر معصومه خان احمدی با طرح این دیدگاه که هر سازمانی، از جمله پارک‌های علم و فناوری، نیازمند «پوست‌اندازی» و بازآفرینی دوره‌ای است، این پرسش را مطرح کردند که جهت این تغییرات باید از بالا (حکمرانی و دولت) به پایین باشد یا از سطح پارک‌ها آغاز و به سطوح بالاتر منتقل شود.

در ادامه، ایشان به نقش فناوری‌های نوظهور در تغییر کالبد و ساختار پارک‌های نسل آینده پرداختند و تأکید کردند که پیش از هرگونه اقدام، نیازمند دسته‌بندی و تفکیک دقیق پارک‌ها و کارکردهای آن‌ها هستیم. به گفته ایشان، عوامل تأثیرگذار در طراحی فضای کالبدی پارک‌های نسل جدید به‌طور جدی مبتنی بر فناوری‌های هوش مصنوعی و دوقلوی دیجیتال هستند.

در سطح جهانی، پارک‌های نسل چهارم و پنجم، به‌ویژه نسل پنجم، بر مبنای هوش مصنوعی و فناوری دوقلوی دیجیتال طراحی و مدیریت می‌شوند و خدمات ارزش افزوده گسترده‌ای را ارائه می‌دهند. این رویکرد نوین در بسیاری از کشورهای پیشرو در حال پیاده‌سازی است.

۳. نقش هوش مصنوعی در طراحی و مدیریت پارک‌های آینده

در پاسخ به این پرسش که آیا استفاده از هوش مصنوعی در طراحی پارک‌ها باید الزام حکومتی داشته باشد یا خیر، تأکید شد که هوش مصنوعی به‌صورت ذاتی و فارغ از الزام رسمی، نقش تعیین‌کننده‌ای در طراحی فضاهای آینده خواهد داشت.

کارکردهای هوش مصنوعی در این حوزه شامل موارد زیر است:

•تحلیل داده‌های شرکت‌ها بر اساس نوع فعالیت، مرحله رشد (استارتاپی، رشدیافته، مقیاس‌پذیر) و نیازهای آتی آن‌ها

•پیش‌بینی نیاز به فضاهای اداری، اشتراکی، آزمایشگاهی و زیرساختی

•بهینه‌سازی مصرف انرژی و مدیریت منابع

•پیش‌بینی نیازهای مالی و سرمایه‌گذاری شرکت‌ها

•برآورد ظرفیت موردنیاز دیتاسنترها و زیرساخت‌های داده

هوش مصنوعی می‌تواند در طراحی سناریوهای توسعه‌ای پارک‌ها، پیش‌بینی روند رشد شرکت‌ها و حتی مدیریت هزینه‌ها نقش مؤثر ایفا کند.

۴. دوقلوی دیجیتال و مدیریت هوشمند زیرساخت

در ادامه، مفهوم «دوقلوی دیجیتال» به‌عنوان یکی از ارکان پارک‌های نسل جدید مورد بررسی قرار گرفت. دوقلوی دیجیتال با دریافت داده‌های زنده از محیط پارک، امکان شبیه‌سازی و تحلیل پیش از اجرا را فراهم می‌کند. از جمله کاربردهای آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

•شبیه‌سازی توسعه ساختمان‌ها پیش از ساخت

•پایش لحظه‌ای مصرف انرژی

•سناریوسازی برای بحران‌هایی نظیر زلزله، سیل و آتش‌سوزی

•تحلیل عملکرد زیرساخت‌ها

برآورد شد که بهره‌گیری از این ابزارها می‌تواند بین ۲۰ تا ۳۰ درصد کاهش هزینه در پروژه‌های توسعه‌ای ایجاد کند.

با این حال، چالش‌های موجود در کشور از جمله محدودیت منابع مالی، سیاست‌گذاری‌های متمرکز از بالا به پایین، و عدم بلوغ کافی برخی فناوری‌ها، مانع بهره‌گیری گسترده از این ابزارها شده است.

۵. اقتصاد رفتاری و طراحی فضا در پارک‌های فناوری

دکتر مینا بیدار در بخش تخصصی طراحی شهری، به نقش اقتصاد رفتاری در طراحی پارک‌های علم و فناوری پرداختند. ایشان سه مفهوم بنیادین را در این زمینه مطرح کردند:

  .نادج Nudge: سوق‌دهی تدریجی رفتار بدون اجبار؛ به‌گونه‌ای که فضا به‌صورت غیرمستقیم مسیر رفتار مطلوب را نشان دهد.

‌. دفالت Default: ایجاد گزینه‌های پیش‌فرض که برخی رفتارها را تسهیل می‌کند.

.فریکشن: Friction اصطکاک رفتاری؛ هرچه انجام رفتاری دشوارتر باشد، احتمال بروز آن کاهش می‌یابد.

ایشان تأکید کردند که انعطاف‌پذیری در طراحی، امری مثبت است، اما انعطاف‌پذیری مطلق می‌تواند موجب سردرگمی کاربران شود. بنابراین انعطاف‌پذیری باید در سطح سناریوهای رفتاری تعریف شود، نه در سطح ساختارهای کالبدی.

همچنین مفاهیم مذکور باید به زبان معماری بومی ترجمه شوند. هر پارک متناسب با اقلیم، فرهنگ و زمینه محلی خود باید طراحی شود. به‌عنوان نمونه، تفاوت میان پارک‌های مستقر در اقلیم‌های مختلف کشور، ایجاب می‌کند زبان معماری، سلسله‌مراتب فضایی و راهکارهای آسایش اقلیمی متناسب با همان بستر تعریف شود.

۶. همه‌شمولی، حریم خصوصی و نوآوری اجتماعی

در ادامه، موضوع انطباق‌پذیری و همه‌شمولی فضاهای پارک مورد تأکید قرار گرفت. طراحی پارک‌ها باید پاسخگوی نیازهای زنان، مردان، سالمندان، افراد دارای معلولیت و کودکان باشد تا محیطی فراگیر ایجاد شود. در عین حال، مفهوم «پرایوسی» یا حریم خصوصی باید به‌صورت آگاهانه مدیریت شود؛ به‌گونه‌ای که ضمن تأمین حریم فردی، امکان تعامل و شبکه‌سازی نیز حفظ شود.

دکتر معتمدزادگان با اشاره به فصل هشتم کتاب در خصوص مناسب‌سازی برای افراد دارای معلولیت، تأکید کردند که توجه به این حوزه، نوعی نوآوری اجتماعی است و نادیده گرفتن آن، ناکامی اجتماعی محسوب می‌شود. ایشان بیان کردند که مناسب‌سازی الزاماً بار مالی سنگینی ندارد و بیشتر نیازمند مدیریت صحیح منابع است. همچنین مناسب‌سازی می‌تواند هدفمند و متناسب با نوع نیاز انجام شود.

۷. تجربه ناحیه نوآوری شریف و سیاست عدم مداخله مستقیم

دکتر بهنام طالبی با ارائه تجربه توسعه ناحیه نوآوری شریف، یکی از مزیت‌های اصلی آن را حضور در شبکه دانشگاه شریف، بهره‌مندی از معافیت‌های مالیاتی و دسترسی به نخبگان دانستند. ایشان تأکید کردند که محدودیت فضایی در این مجموعه، منجر به خلاقیت در بهره‌برداری از فضا شده است.

از دیدگاه ایشان، پارک‌های آینده نباید مزاحم شرکت‌ها باشند و نباید شرکت‌ها را تحت مدیریت متمرکز و دستوری قرار دهند. بهتر است پارک‌ها نقش سیاست‌گذار و ناظر داشته باشند و اختیارات اجرایی به مراکز و شرکت‌ها واگذار شود. تجربه مرکز کارآفرینی در این مجموعه، نمونه‌ای از واگذاری اختیار همراه با نظارت است.

۸. داده، حکمرانی و ارزش افزوده خدمات پارک‌ها

یکی از محورهای مهم بحث، موضوع داده‌های گسترده پارک‌ها بود. پارک‌های علم و فناوری دارای داده‌های ارزشمندی در حوزه‌های اقلیمی، عملکردی و اقتصادی هستند که می‌تواند در تعامل با شهرداری‌ها و سایر نهادهای دولتی مورد استفاده قرار گیرد. همچنین هم‌افزایی داده‌ای میان وزارت علوم، سازمان امور مالیاتی و سایر نهادها می‌تواند خدمات ارزش افزوده قابل توجهی برای شرکت‌ها ایجاد کند.

پیشنهاد شد که در قالب سازوکارهای شفاف، دسترسی شرکت‌ها به این داده‌ها تسهیل شود و حتی در چارچوب‌های خصوصی‌سازی هدفمند، سرمایه داده‌ای پارک‌ها در اختیار شرکت‌های مستقر قرار گیرد.

۹. جمع‌بندی راهبردی

در جمع‌بندی مباحث این پنل می‌توان به نکات کلیدی زیر اشاره کرد:

•پارک‌های آینده باید دارای هویت منحصربه‌فرد و در عین حال پیوند خورده با شهر باشند.

•فناوری‌های نوظهور به‌ویژه هوش مصنوعی و دوقلوی دیجیتال، نقش تعیین‌کننده‌ای در طراحی و مدیریت نسل جدید پارک‌ها دارند.

•طراحی کالبدی باید مبتنی بر اقتصاد رفتاری، کاهش اصطکاک رفتاری و ایجاد سناریوهای هدایت‌کننده باشد.

•انعطاف‌پذیری باید کنترل‌شده و در چارچوب ساختاری مشخص تعریف شود.

•همه‌شمولی، مناسب‌سازی و توجه به اقلیم و معماری بومی از الزامات اساسی است.

•پارک‌ها باید از مدیریت متمرکز فاصله گرفته و به سمت سیاست‌گذاری هوشمند و واگذاری اختیار حرکت کنند.

بهره‌برداری از داده‌ها می‌تواند به یکی از مهم‌ترین خدمات ارزش افزوده پارک‌های آینده تبدیل شود.

این پنل با تأکید بر ضرورت تحول ساختاری، فناورانه و فرهنگی در پارک‌های علم و فناوری کشور، بر حرکت به‌سوی نسل جدید پارک‌های هوشمند، شبکه‌ای و شهرپایه تأکید کرد؛ پارک‌هایی که نه‌تنها زیرساخت فیزیکی، بلکه بستر رفتار، تعامل و رشد پایدار نوآوری را فراهم می‌آورند.